Northwestern Universitesi profesorlerinden Roger C. Schank yapay zeka ve egitim uzerine calismaktadir. Schank'e gore insan beyni hikayecikleri esas alarak islemektedir ve zeka, hikaye anlatabilme yetenegidir. Bir dialogda "Bugun hava cok sicak." cumlesine karsilik, "Neden o zaman soguk birseyler icmiyorsun?" gibi ilk bakista cok basit gorunen bir karsiligi vermek zeka sahibi bir varligin yapabilecegi istir ve yapay zeka alaninda calisanlarin bilgisayarlara yaptirtmaya calistiklari en onemli istir. Cunku boylesine bir cevap verebilmek, karsi tarafin soyledigi cumleyi dil bilgisi kurallarinin da otesinde anlamayi gerektirir. Yani su anda hava isisi yuksektir gibi bir mananin ustune cikip, bu gibi havalarda insanlarin rahatsiz olabilecegini; bu durumda da bu rahatsizligi gidermek icin yapilacak seylerden bir tanesinin de soguk birseyler icmek oldugunu; cunku vucuda soguk birseyin alinmasi ile vucut isisinin dusurulmesinin mumkun oldugunu bilmek; zekadan, dolayisi ile hikaye anlatmaktan yoksun bir makinenin yapacagi bir is degildir.

Hikayelerin insan hayatindaki onemini dogrudan egitimle iliskilendirmek mumkun diyor Schank. Soyle ki, insanlar hikayeleri baz alarak dusunup karar veriyorlarsa eger, ki bunun orneklerini bulmamiz mumkun. Dusunelim. Doktorlar hastalik teshisi sirasinda onceden karsilastiklari vakalarla baglanti kurup isabetli karar vermek isterler. Teshis koyabilmek sadece kitabi bilgilerin toplamina bakip sonuc budur demekle olmaz. Avukatlar da daha once yasamis olduklari ornekleri dusunerek karar verirler. Bu halkayi daha da genisletip insanlar gunluk yasamin hemen her basamaginda daha once yasadiklari olaylara gore dusunup karar verirler demek mümkün.

Ornegin, bir arkadasiniz basindan gecen bir problemi anlatir size. Siz de cozum ararsiniz onunla birlikte. Ilk yaptiginiz hemen hafizanizi yoklayip, sizin basinizdan benzer bir olay gecti mi diye kontrol etmektir. Eger varsa, hemen soze baslarsiniz. Sunu boyle boyle yap cunku gunun birinde ben de soyle yapmistim ama sonuc olumsuz oldu. O olayi anlatip cerceveye koymaniz; 1. Sizin zeka sahibi oldugunuzu gosterir, 2. Insanlarin hikayeler uzerine kurulu bir sisteme bagli olarak dusunduklerine ornektir.

Dahasi hikaye anlattiginizda daha inandirici ve ikna edici olursunuz. Siz de bunu hissetmissinizdir zaman zaman saniyorum. Bir dusunun hele. Muhakkak bir ornegini bulup; su an biyik altindan gulumsediginizi gorur gibiyim. Bu cok dogal. Cunku insanin tabiatinda var bu saniyorum.

Evet ne diyorduk? Hikayeler insan zekasini aciklamada bu sekilde kullanilabiliyorlar. Hikayeler cesitli formatlarda olabilirler. Fikralar mizahi ozelligi olmasi sebebiyle de gunluk yasamimizda cokca karsimiza cikarlar. Anlatmaya calistiginiz bir fikri yeri geldiginde bir fikra ile desteklemek ne kadar gorusunuzu inandirici ve ikna edici kilar degil mi? Zaten Nasreddin hoca da derki diye devam ediverirseniz soyut kavramlarin ucustugu ve belki de dinleyicilerin sozler arasinda kaybolmak uzere oldugu bir anda, olayin sekli hemen degisir ve dinleyciler rahat bir nefes alirlar. Yuzlerinde bir tebessum olusur ve anlattiginiz fikra az onceki soyut kavramlari somutlastirarak anlasilmalarini kolaylastirir. Daha fazla akilda kalirsiniz.

Bu yuzden, fikra ve hikayeciklerden olusan bir bolume de yer vermek yerinde olur dusuncesinden haraketle bu bolumu olusturmaya karar verdim. Siz okuyucularimizdan gelecek hikaye ve fikralarla bu bolumu zenginlestirmeyi hedefliyorum. Boyle bir karsilikli iletisim sayesinde cok daha zengin bir icerik sunmak mumkun olacak diye umit ediyorum.

Egitim merkezli yazilarinizi, fikralarinizi, basinizdan gecen ilginc olaylari belki sikayet ve onerilerinizi bekliyorum. Bunu dedikten sonra, bu yaziya basladiktan beri aklimda olan bir fikramsi kissayi hikaye edip bitireyim:

Ogrencinin biri hocasina sorar:

"Hocam! Adam olmak icin ne yapmaliyim?" der. Hocasi cevap verir: "Oglum! Adam olmak icin uc diploma lazim." Bunu duyan ogrenci peki deyip hocasinin huzurundan ayrilir. Yillar sonra hocasinin karsisina cikip, "Hocam ben artik adam oldum." der. "Nasil?" diye sorar hocasi. "Hocam ilk once gidip muhendislik fakultesini bitirdim. Oradan bir diploma aldim. Ondan sonra azmettim, ziraat fakultesine de gidip bitirdim. Ikinci diplomam da oradan. Sizin sozunuzu hatirlayarak ucuncu bir diploma icin cok calistim ve su su alanda yuksek lisans yapip son diplomami da aldim iste." der. Hocasi, "Olmamis." der ogrencisinin gozlerine bakarak. Hayal kirikligi icersindeki ogrenci sorar uzgun bir sesle: "Ya nasil olacakti hocam?" Hoca cevap verir. "Bak ogul, adam olabilmek icin o diplomanin bir tanesini deden; bir tanesini baban; bir tanesini de senin alman lazimdi."

Evet, umarim eglendirici oldugu kadar dusundurucu de olmustur. Dusunceleriniz ve hayalleriniz bol olsun.

Schank'in Engines for Education adli coklu ortama uydurarak yazdigi kitabina su adresten ulaşmak mümkün:
http://www.ils.nwu.edu/~e_for_e/nodes/I-M-OUTLINE-ZOOMER-18-pg.html

Gorus ve yorumlarinizi bekliyorum.


Mehmet Ali Akgun
Dil Eğitim Uzmanı
Bloomington / USA
e-posta: makgun@indiana.edu